Kediler ve köpekler depremi günler öncesinden tahmin edemez; ancak sarsıntıdan saniyeler, bazı durumlarda dakikalar önce oluşan fiziksel değişimleri bizden önce fark edebilirler. Bunun nedeni altıncı bir his değil; işitme, koku ve titreşim duyularının insanlarınkinden çok daha keskin olmasıdır. Bu yazıda bilimin bu konuda ne söylediğini ve neyi söylemediğini ele alıyoruz.
Bilim Ne Diyor?
Biyologlar ve sismologlar bu davranışları hayvanların hassas duyularına bağlıyor. Üzerinde durulan temel mekanizmalar şunlar:
1. P dalgalarını duymak ve hissetmek
Bir deprem olduğunda yer kabuğunda iki ana dalga yayılır:
P dalgaları (birincil): Çok hızlı hareket eden, genellikle yıkıcı olmayan ve insanların çoğu zaman hissetmediği dalgalardır.
S dalgaları (ikincil): Arkadan gelen, asıl sarsıntıyı ve yıkımı yaratan dalgalardır.
İnsanlar depremi genellikle S dalgası ulaştığında fark eder. Kediler ve köpekler ise gelişmiş işitme ve titreşim duyarlılıkları sayesinde P dalgalarını ve bunların yarattığı yüksek frekanslı sesleri saniyeler öncesinden algılayabilirler. Bu süre depremin uzaklığına göre değişir ve genellikle saniyelerle sınırlıdır.
2. Elektromanyetik ve atık gaz değişimleri
Deprem öncesinde yer kabuğundaki kayaçların sıkışmasının elektromanyetik değişimlere ve mikro çatlaklardan radon gibi gazların sızmasına yol açabileceği öne sürülmüştür. Köpeğin koku alma yeteneği bu tür kimyasal değişimleri ayırt edebilecek kadar hassastır. Ancak bu mekanizmalar hâlâ tartışılıyor; bilim dünyasında üzerinde uzlaşılmış değildir.
Benzer duyu keskinliği, kedilerin günlük hayatta boşluğa bakıp tepki vermesinin de açıklamasıdır; ayrıntı için kediler ve köpekler görünmez varlıkları görebilir mi yazımıza bakın.
Deprem Öncesi Görülebilen Sıra Dışı Davranışlar
Ani panik ve kaçma isteği: Kapıyı tırmalama veya tam tersi, evin en kuytu köşesine saklanma.
Sürekli havlama ve uluma: Ortada görünür bir neden yokken ısrarlı sesler çıkarma.
Aşırı yapışkanlık veya huzursuzluk: Sakin bir kedinin aniden sahibine tırmanması ya da yaklaşılmasına izin vermemesi.
Toplu tepki: Birden fazla hayvanın aynı anda donup aynı yöne bakması.
Önemli not: Bu davranışların çok daha yaygın ve sıradan nedenleri vardır. Ağrı, hastalık, kaygı, havai fişek, fırtına, komşu gürültüsü ya da evdeki bir değişiklik ilk akla gelmesi gerekenlerdir. Tekrarlayan huzursuzlukta önce veterinere başvurun.
Tarihten Bir Örnek: Haicheng Depremi (1975)
Hayvan davranışlarının deprem tahmininde gündeme geldiği en bilinen olay, 1975’te Çin’in Haicheng şehrinde yaşanan 7.0 büyüklüğündeki depremdir. Şehrin tahliye edilmesi binlerce can kurtardı. Ancak bu karar yalnızca hayvan davranışlarına dayanmıyordu: asıl belirleyici olan, depremden önceki günlerde artan öncü sarsıntılar, yer seviyesi ve yeraltı suyu değişimleriydi.
Nitekim yalnızca bir yıl sonra, 1976’daki Tangshan depremi hiçbir uyarı verilmeden gelmiş ve büyük bir felakete yol açmıştı. Bu iki örnek birlikte şunu gösterir: hayvan davranışı güvenilir bir erken uyarı sistemi değildir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kediler depremi önceden hisseder mi?
Sarsıntıdan saniyeler önce gelen P dalgalarını ve titreşimleri algılayabilirler. Günler öncesinden tahmin ettiklerine dair bilimsel bir kanıt yoktur.
Köpeğim huzursuzsa deprem mi olacak?
Neredeyse her zaman başka bir nedeni vardır: ağrı, hastalık, kaygı, gürültü veya evdeki bir değişiklik. Tekrarlayan huzursuzlukta veterinere başvurun.
Hayvanlar deprem tahmininde kullanılıyor mu?
Hayır. Resmi erken uyarı sistemleri hayvan davranışına değil, sismik sensör ağlarına dayanır.
Deprem anında evcil hayvanım için ne yapmalıyım?
Önce kendi güvenliğinizi sağlayın. Taşıma çantasını, tasmayı, birkaç günlük mamayı ve suyu deprem çantanızın yanında hazır bulundurun; kimlik bilgisi taşıyan tasma veya mikroçip önemlidir.
Sonuç
Kedilerimiz ve köpeklerimiz kahin değil, duyuları keskin canlılardır. Sarsıntıdan saniyeler önce tepki verebilirler; ancak bunu bir erken uyarı sistemi olarak görmek doğru değildir. Asıl hazırlık, evinizin ve ailenizin deprem planını yapmak ve bu plana evcil hayvanınızı da dahil etmektir.
){kind=link}